Expert meeting: Rethinking Religion, Emancipation and Women’s Conversion


The research group “Beyond ‘Religion versus Emancipation”, with IARG director prof. Anne-Marie Korte as project leader, organises its first interdisciplinary symposium at Utrecht University. Two keynote lectures by experts in the field, professor Jeanette Jouili (University of Pittsburgh) and professor Elina Vuola (University of Helsinki), will be the starting point for a discussion about conversion, religion and emancipation. This expert meeting is part of the NWO-funded project “Beyond ‘Religion versus Emancipation’: Women’s Conversions to Judaism, Christianity and Islam in Contemporary Western Europe”, located at the department of Philosophy and Religious Studies at Utrecht University. This project investigates public discourses, religious traditions and lived experiences of women who have converted or are in the process of conversion. It also researches secular and religious discourses about gender, sexuality and emancipation. A more extensive description of the project can be found here.

Conversion, a paradox?!
In contemporary Western Europe, an intense public…

View original post 548 woorden meer


Women converting to Islam in the Netherlands: ‘van Hagelslag naar Halal’

[This blog was previously published on the website of ‘Cultures, Citizenship and Human Rights‘, a research focus area (and community) at Utrecht University, NL on Oct. 17 2016]

In public debates in contemporary Western Europe, religious traditions are often met with suspicion when it concerns the freedom of women. Monotheistic traditions (Judaism, Christianity and Islam) are in these debates often considered to pose a threat to ideals of equality and emancipation. At the same time, traditional religious groups increasingly foreground themselves as protectors of conservative notions of family, gender roles and sexual behavior. We could say that this is an oppositional relation of religion and emancipation. Following this, women who convert to religious traditions that are considered to be ‘conservative’, provide us with a paradox, both on socio-political and conceptual level. In my PhD project, I focus on this paradox by collecting and analyzing contemporary conversion narratives of women in Judaism, Christianity and Islam in the Netherlands. We expect that women’s conversion implies a negotiation of modern ideals of women’s emancipation and individual autonomy on the one hand, and religious regulations about gender and sexuality on the other. This nuanced perspective is rather different than mainstream representations of conversion in public debates and academia.


Participants of van Hagelslag naar Halal fltr.: Nour and her mother Petra, presenter Arie Boomsma, Ingrid and daughter Saroya, Lorena and her mother Marcia

Conversion in a Dutch tv-show

One example of the representation of conversion in public debates can be found in the 2015 Dutch tv-show van Hagelslag naar Halal (from Hagelslag to Halal) by the public service broadcaster KRO/NCRV. This real-life show follows three Dutch mother-daughter couples on a journey through Jordan. The relationship between the mother and daughter is troubled because of the conversion to Islam by the twenty-something year old daughters, and the show’s main aim is to resolve this conflict. The conversion has a lot of anxiety for the mothers: “At times I feel like I have lost [my daughter], because Lorena is so deep into her religion”, Marcia stated.[1] Throughout its six episodes, the show was sympathetic with the anxiety of the mothers of ‘losing’ their daughters to Islam. It often focused on the fear of radicalization and on the supposed oppressed position of women in Islam. Not surprising, the manner of dress was a recurring issue as well, and the degree of conversion was mainly signified by public appearance and the daughters’ decision (not) to veil. Especially Lorena’s style of dress was topic for continuous discussion, her choice to wear the niqab was criticized often for being too radical. Since all three mothers were raised with feminist ideals (one was active in feminist movements herself), the mothers felt that their daughters gave up ideals of women’s freedom that had been so important for themselves in their twenties, making the conversion also a difficult generational conflict. They feared for their daughter’s safety, naming radicalization and fundamentalism as a very plausible outcome of these religious beliefs and acts. The focus on conflicts between mother and daughter is telling for the current media debates on and representation of Islam in the Netherlands in general, which often follow the idea that Islam is oppressive of women and limits their freedom. However, this is not merely phrased as a difference of religious beliefs, but in the case of Islam conversion is often referred to as a cultural move. The title of the show is an illustration of this: Hagelslag refers to a typical Dutch food product (resembling chocolate sprinkles), while Halal refers to Islamic food regulations. Even though ‘hagelslag’ is most often ‘halal’ according to Islamic regulations (except when containing animal substances), here the two are counter posed and they refer to a move from traditional Dutch food to Islamic food, as metaphors of Dutchness and Islam as non-Dutch. The daughters’ conversion thus implies a move fromDutchness to Muslim. Conversion as such is considered a problem not because it is a change of individual beliefs, which is how religion in secularized nations is often defined, but precisely because it implies a cultural change in which Dutch culture comes to be constructed as emancipated and Islam as inherently non-Dutch. Women’s emancipation as such is predominantly framed in terms of rights, equal opportunities, individual autonomy and freedom of choice. Islam, on the other hand, is framed as essentially confirming gender inequality, restricting autonomy and limiting the possibilities of free choice and expression.

Academic work on religion and gender

It is not only within public debates that conversion is met with misunderstanding, this happens in academia too. Since I have a background in gender studies, my ‘move’ to religious studies is often a surprise to my fellow and former gender studies colleagues and feminist friends. Why, and how, would one decide to study religious conversion as a feminist anthropologist? Religion continues to be rather absent as concept or category of analysis in feminist theory. Even though intersectionality is widespread as theoretical and analytical tool to understand identities as shaped by the interactions of race, gender, sexuality, ethnicity, ability etc., religion is often left out in these analyses. This absence confirms a dominant thinking in feminism which considers religion the antithesis of secularity and freedom, a heritage from second-wave feminism where religion was predominantly considered an oppressive, patriarchal institute that is a stumble block for women’s emancipation. When it is considered, it is often religion-as-other, as factor of segregation and patriarchal oppression and as contradictory to modernization and emancipation processes. This overemphasis on religion-as-other has resulted in an explosion of studies of Islam and Muslim women in Europe since 9/11 and in light of growing numbers of Muslim immigrants and refugees in Europe. Even though on a global scale, a majority of women belongs to a religious tradition, the connection of women’s freedom with secularism continues to shape much feminist public and academic approaches to religion: religious women or converts are assigned a ‘false consciousness’, or considered to be ‘behind’ in the path to emancipation.

Deconstructing binaries

Scholars from a wide range of disciplines have recently started to question this binary of religion/oppression/gender conservatism versus secularism/freedom/women’s emancipation in political, academic and media discourse.[2] Based on ethnographic anthropological methods and the study oflived religion,[3] scholars in the field of religion and gender have argued for a recognition of religious women’s agency. Agency is a central notion in gender studies, and is often defined with terms as autonomy, freedom, public participation and authority. This understanding often excludes women who adhere to conservative notions of gender roles and might even actively contribute to the installment of a patriarchal system. Critical gender and religion scholars do not deny the overrepresentation and dominance of men in religious authorities, but call for a recognition of women’s active religiosity in non-formal private and public settings and beyond male-dominated institutes. Following this, we should thus not only focus on institutionalized, doctrinal and ritual elements of religion, but also on daily life implications and influences of faith and community. One of the most influential scholars in this regard is Saba Mahmood. Focusing on women’s piety movements in Cairo, Mahmood shows how women actively shape their religion without necessarily implying a resistance or subversion,[4] which requires a different understanding of agency. Mahmood disconnects agency from the western feminist idea of resistance and questions secularist assumptions in the study of women’s lives in dominant feminist frameworks. This different understanding of women’s agency is especially valuable in considering conversion as a complex gendered, sexualized and cultural process; shaped by complicated and often conflicting relations of individual, community and society, during which women negotiate their religious lives not as passive followers, but as religious agents.

Concluding remarks

When it comes to conversion, especially to Islam, the initial focus is often on motivations. What we see here is that female converts are suspected of ‘giving up’ part of their freedom and emancipated status by conforming to religious rules that often know a strict gender segregation. This however creates a rather stereotypical image of conversion to Islam, in which women are often considered passive followers.  Instead of continuing this focus in academic studies of conversion, it would be more valuable to look at  the diversity of conversion processes. Even though the Abrahamic religions (Judaism, Christianity and Islam) know some kind of conversion ritual (resp. mikveh, baptism, shahada), as a newcomer in a religious group, women often have the sense that they never completely belong. In some ways, they always remain a convert, or a subject in the process of conversion. Conversion is thus not so much a temporal movement from secular to religious, as framed in van Hagelslag naar Halal, but as a set of multi-layered negotiations of liberal-secular, gendered and religious discourses. So instead of considering conversion one singular step or movement, I propose a view that considers conversion as a process. In this process, women negotiate various norms about gender and sexuality. This leads to a repositioning of what it means to identify as woman in both religious and non-religious spaces. They do so in creative ways, as religious agents. Using the theories of, amongst others, Saba Mahmood I will work out the concept of religious agency by analyzing women’s personal experiences with conversion through in-depth interviews. To conclude, I critically question the mainstream understanding of conversion as a move from emancipation to oppression, or from Dutchness to non-Dutch. This enables a critical yet affirmative approach to women’s conversion that takes into account women’s religious agency and provides further understanding of the relation between religion and emancipation in the Netherlands.

[1] Soms denk ik wel, omdat Lorena zo ver is in haar geloof, ik denk wel dat ik haar ben kwijtgeraakt, van Hagelslag naar Halal episode 1, aired 24 November 2015. KRO/NCRV.

[2] M. J. Neitz, ‘Becoming Visible: Religion and Gender in Sociology’, Sociology of Religion 75, no. 4 (1 December 2014): 511–23; O. Avishai, ‘“Doing Religion” In a Secular World: Women in Conservative Religions and the Question of Agency’,Gender & Society 22, no. 4 (5 June 2008): 409–33; Joan Wallach Scott, The Politics of the Veil (Princeton, NJ: Princeton University Press, 2010); S. Bracke, ‘Conjugating the Modern/ Religious, Conceptualizing Female Religious Agency: Contours of a `Post-Secular’ Conjuncture’, Theory, Culture & Society 25, no. 6 (1 November 2008): 51–67.

[3] Meredith B. McGuire, Lived Religion: Faith and Practice in Everyday Life (Oxford University Press, 2008).

[4] Saba Mahmood, Politics of Piety: The Islamic Revival and the Feminist Subject, Second (Princeton, N.J.: Princeton University Press, 2012).

Mannen mogen geen feminist zijn, toch?

Afgelopen weekend stond in de Volkskrant een artikel van Maurits de Bruijn over6ca611174c9ad7b7dc83352b9a01afc1
feminisme en mannen, met de pakkende titel: “Noem mij geen feminist” (helaas is dit artikel niet toegankelijk zonder abonnement, laat het weten als je een kopie wilt). In het artikel van de Bruijn vinden we een betoog waarom hij, als man en voorstander van vrouwenemancipatie, juist géén feminist genoemd wil worden. Omdat het aandacht af zou leiden van vrouwen die zich al jaren inzetten maar wiens stemmen niet gehoord worden. In eerste instantie kwam dit perspectief vernieuwend en verfrissend over op mij, de Bruijn kaart enkele essentiële ontwikkelingen. En toch bleef het knagen, ergens ben ik het niet met hem eens. De relatie man-feminist blijft toch lastig, ook voor mij.

De mogelijke rol van mannen binnen feministische stromingen is al jarenlang een discussiepunt. Tegenwoordig is het niet ongebruikelijk om ook (cis- en transgender, hetero en niet-hetero) mannen op de barricades tegen te komen. In de popcultuur ben je bijna niet meer geloofwaardig als je jezelf géén feminist noemt, hier vinden we ook veel mannelijke rolmodellen (Benedict Cumberbatch), en ook enkele grote politieke leiders hebben zich hiervoor uitgesproken. Daarnaast is er op academisch niveau een inhoudelijke verandering bezig. Wanneer feminisme gelijkheid tussen mannen en vrouwen als doel heeft, dan zou het in essentie al niet alleen op vrouwen moeten focussen. Feminisme gaat in zijn meest neutrale vorm over gender in het algemeen, over relaties tussen man en vrouw. En dus werkt het niet om alle mannen af te schilderen als boosdoener; ook mannen kunnen slachtoffer zijn van gender ongelijkheid en patriarchale structuren. Een relatief nieuw onderzoeksveld is bijvoorbeeld masculinity studies, waar er gekeken wordt naar de manier waarop idealen over mannelijkheid geconstrueerd worden. Op verschillende niveaus zien we dus mannen terug in relatie tot feminisme: in publieke beeldvorming en popcultuur, als onderwerp van onderzoek en debat, maar ook zeker als beoefenaar in activisme en wetenschap.

Het is met name het publieke niveau waar de Bruijn vraagtekens bij stelt. Hij stelt dat feminisme vandaag de dag meer geaccepteerd is omdat enkele belangrijke mannen zich hier voor hebben uitgesproken, hoewel dit punten zijn waar vrouwen jarenlang voor gestreden hebben. De Bruijn beschrijft bijvoorbeeld hoe sommige mannen zich feminist noemen om makkelijker vrouwen in bed te kunnen krijgen. Waar feminisme bij vrouwen vaak onaantrekkelijk gevonden wordt (en ook met dates vaak een dealbreaker kan zijn), is het in het geval van de penisdragende soort een pluspunt. Vooral de mediafiguren worden door de Bruijn geanalyseerd. Het gaat hier expliciet niet om inhoud en beleid, maar juist om publieke beeldvorming waarbij grote mannen punten scoren door zich het label feminist toe te eigenen en als zodanig de stem van vrouwen zelf onschadelijk maken. Interessant is het ‘oh ja’ moment dat de Bruijn beschrijft. Barack Obama, Dustin Hoffman en gelijken, allemaal hebben ze een moment van realisatie gehad waarbij ze inzagen dat er wel degelijk genderongelijkheid is. Dat vrouwelijke feministes niet alleen zeuren, maar dat ze ergens wel een punt hebben in het aankaarten van seksisme en seksueel geweld. Het idee is dus dat mannen tot het feminisme komen (vaak via een vrouw) en zich nobel over het hart strijken. Hetzelfde zagen bijvoorbeeld toen Obama na vele gesprekken met zijn familie, vrienden en buren, een ommekeer ervoer en zich uitsprak vóór het homohuwelijk. Voor vrouwen kan feminisme echter een noodzaak zijn, iets wat niet volgt op een ‘oh ja’ moment, of lange gesprekken met familie, maar voortkomt uit ervaringen door het leven heen. Waar mannen hun ogen kunnen sluiten voor seksisme en discriminatie, is dit voor vrouwen vaak geen optie. Juist doordat er voor mannen geen directe aanleiding lijkt te zijn om zich hiervoor in te zetten worden zij vaak als helden ontvangen. Zij zijn zich immers bewust geworden van hun privileges, terwijl vrouwelijke feministes vooral zeuren over hun slachtofferpositie. Dit is een vorm van mainstreaming van feminisme, waarbij inhoudelijk kritische stemmen en activistische benaderingen tot stilzwijgen gemaand worden.

Deze rol van publieke mannen die zich feminist noemen is voor de Bruijn een reden om zichzelf provocerend géén feminist te noemen. De opening van het artikel is treffend: “Zolang mannen worden geprezen voor het benoemen van zaken die vrouwen al decennialang aankaarten, en feministische vrouwen nog steeds bitter, boos en gefrustreerd worden genoemd, is er iets grondig mis.”

Kritiek op publieke beeldvorming en mainstreaming van feminisme is van belang. Echter, dit vind plaats op één niveau van de samenleving en heeft naar mijn idee weinig te maken met het daadwerkelijk actief zijn in feministische bewegingen, in de wetenschap of in het dagelijks leven. In plaats van ‘mannen’ in het algemeen te beschrijven, is ook hier meer nuance nodig. De Bruijn beschrijft een specifiek soort man, een man die niet enkel bevoorrecht is door zijn Y-chromosoom, maar zich als heteroseksuele, normatief mannelijk en cisgender in een uitermate bevoorrechte plek bevindt in het publieke en politieke domein. Hoe zijn deze mannen in een positie van macht en welke onderliggende agenda is hier aan het werk? Gaat het hier om mannen die zich inzetten voor feminisme, of over feministische mannen, en wat is het verschil? Welke andere feministische mannen zijn onzichtbaar? Hoe is dit hedendaagse ‘feminisme’ gekoppeld aan breder neo-liberaal denken? Er zijn slechts een paar soorten mannen die daadwerkelijk punten kunnen scoren door zich feminist te noemen. Een probleem is ook dat de Bruijn niet specificeert vanuit welke positie van mannelijkheid hij zelf spreekt. Deze regel geldt niet altijd, maar vaak wijst wat onbenoemd is op een dominante positie. Stel de Bruijn is jong, hip en wit, heteroseksueel, cisgender, niet lichamelijk belemmerd, en hoog opgeleid, dan bepaalt dit zeker zijn verhouding tot feminisme. Het zou interessant zijn om te weten hoe zijn eigen positie zijn verhouding tot feminisme heeft beïnvloedt. Voor niet-witte, niet-heteroseksuele en trans*mannen is dit zeker niet hetzelfde.

Ik spreek vaak mannen in mijn directe omgeving die het gevoel hebben niet over gendervraagstukken mee te mogen praten. Omdat het slechts vrouwenzaken zijn, of omdat ze een idee hebben dat mannen niet welkom zijn. Ik heb ook enkele mannelijke vrienden die zich wel degelijk feminist noemen. Prima, ik vind het fantastisch als iedereen zich inzet voor gelijke zaken als waar ik me druk om maak. Met zowel man- als vrouw- geïdentificeerde personen heb ik urenlange gesprekken gevoerd over gelijkheid, seksuele vrijheid en discriminatie. Het label ‘feminist’ maakt hierbij geen verschil, het gaat erom wat dat voor je betekent, hoe je hier mee om gaat, en of je je eigen grenzen in empathie kent.

De Bruijn schetst juist een ideaal van de man die zóveel aandacht voor genderongelijkheid heeft, dat hij zich dapper ontdoet van het label feminist omdat hij beseft dat vrouwen meer recht van spreken zouden moeten hebben. Het lijkt mij niet de meest logische oplossing. Dit is een vreemd soort beweging waarbij mannen weer tegenover vrouwen geplaatst worden en de ervaring van vrouwelijkheid een vereiste om je in te zetten voor politieke en sociaal-culturele gelijkheid. Wat ik mis in het artikel van de Bruijn, is het eerdergenoemde onderscheid tussen publieke beeldvorming; mannen en mannelijkheid als onderwerp van studie; en individuele personen die zich als zowel man als feminist identificeren, en zich actief (willen) inzetten voor meer gelijkheid. Niet omdat zij het idee hebben vrouwen te moeten redden, of als onderdeel van breder politiek spel, maar omdat ze doorhebben dat de wereld net iets meer aan hun voeten ligt, dan aan die van hun vrouwelijke en/of transgender soortgenoten. In het artikel van de Bruijn lijkt het ontdoen van het label juist een ultieme, doch ietwat kromme, vorm van feminisme. Ik heb zelf geen enkel probleem met feministische mannen in mijn omgeving wanneer dat label betekenis en inhoud heeft. Zolang je maar niet mijn stem overneemt, mijn plek inneemt, namens mij meent te spreken, of te snel denkt te begrijpen waar mijn ervaringen vandaan komen, zo ben ik dan ook wel weer.